Któż nie zaczynaÅ‚ hodowli ptaków od gatunków najpopularniejszych? Chyba każdy z nas. Po latach obcowania z naszymi podopiecznymi, nabieramy doÅ›wiadczenia i najczęściej dążymy do wzbogacenia naszych hodowli o rzadziej spotykane gatunki i odmiany. 

Hodowcy bażantów również dokÅ‚adajÄ… wszelkich staraÅ„, aby wprowadzić do swoich kolekcji niespotykane i piÄ™kne gatunki, do których na pewno należą tragopany. 

Na podstawie zebranych materiałów, a szczególnie opracowania Livio Zanotto, chciaÅ‚bym przedstawić czytelnikom sposób ich pielÄ™gnacji i rozrodu. 

Samce tych piÄ™knych i rzadkich ptaków majÄ… po bokach gÅ‚owy dwa niebieskie, skórne wyrostki, które do zÅ‚udzenia przypominajÄ… różki. Pod dziobem znajduje siÄ™ faÅ‚da skórna, która poza okresem godowym jest niemal niewidoczna. W czasie tokowania faÅ‚da rozpoÅ›ciera siÄ™ na ksztaÅ‚t niewiarygodnej, wielobarwnej tarczy. Kolorowa, napiÄ™ta "tarcza" w poÅ‚Ä…czeniu z niebieskimi "różkami" nadaje ptakom niesamowitego wyglÄ…du. Upierzenie samców pokryte jest charakterystycznymi, jasnymi plamkami. Ogon tragoponów jest dosyć krótki z osiemnastoma sterówkami. Nogi (skoki) kogutów żółte, kur ciemne. Koguty wybarwiajÄ… siÄ™ w drugim roku życia. Do rodzaju Tragopan należy pięć gatunków. Wszystkie sÄ… monogamiczne i tworzÄ… trwaÅ‚e pary. CzÄ™sto koguty biorÄ… udziaÅ‚ w wychowie pisklÄ…t. 

Å»yjÄ… w górskich lasach na wysokoÅ›ci 1350 do 4300 m.n.p.m. PrzebywajÄ… najczęściej na drzewach, gdzie znajdujÄ… najwiÄ™cej pokarmu. DorosÅ‚e ptaki sÄ… typowymi wegetarianami i żywiÄ… siÄ™ liśćmi drzew, krzewów i najróżniejszymi owocami. LÄ™gi odbywajÄ… z reguÅ‚y na drzewach (rzadziej na ziemi). Kury skÅ‚adajÄ… jaja w opuszczonych gniazdach wiÄ™kszych ptaków lub w wygodnych rozgaÅ‚Ä™zieniach konarów. Jaja wysiaduje tylko samica, z których po 28 dniach wylÄ™gajÄ… siÄ™ pisklÄ™ta. 

W pierwszych dniach życia pisklÄ…t, przynoszÄ… im rodzice pokarm w dziobach. TÄ™ czynność wykonujÄ… ptaki gniazdujÄ…ce przede wszystkim na drzewach. MÅ‚ode odbierajÄ… pokarm od rodziców same, Jest aż niewiarygodne jak taki wielki liść może być poÅ‚kniÄ™ty przez maÅ‚e pisklÄ™. Kilkudniowe pisklÄ™ta sÄ… bardzo sprawne - fruwajÄ… i siadajÄ… na gaÅ‚Ä™ziach wraz z rodzicami.  MÅ‚ode tragopany żywiÄ… siÄ™ owadami i innymi organizmami zwierzÄ™cymi oraz liśćmi. 

Tragopan Czerwony
(Trogopan satyra)

Jest to najczęściej hodowany gatunek. Å»yje w Himalajach na wysokoÅ›ci 4250 m.n.p.m. ZimÄ… wÄ™drujÄ… do niżej poÅ‚ożonych rejonów okoÅ‚o 1800 m.n.p.m. ZamieszkujÄ… Bhutan, północny Nepal oraz część poÅ‚udniowego Tybetu. 

Samce dorastają od 67 do 72 cm i osiągają 1,60 - 2,10 kg. Samice są mniejsze. Kogut ma czarną głowę. Szyja, górna część grzbietu i pierś czerwone, pokryte białymi, czarno obrzeżonymi "oczkami". Skrzydła i dolna część grzbietu szaro brązowe, także pokryte białymi, czarno obrzeżonymi "oczkami". Na boku ciała i na brzuchu "oczka" są szarawe i tylko częściowo czarno obrzeżone. Kura jest ciemno brązowa z czarnymi, rdzawymi i jasnymi plamkami. Koguty zaczynają tokowć w marcu. Samice tragopana czerwonego znoszą niewiele jaj, często tylko trzy. Niekiedy po krótkiej przerwie niosą kolejne jaja lecz całe zniesienie nie przekracza zwykle 10 sztuk.

Tragopan temmincka
(Tragopan temmincki)

WystÄ™powanie tego gatunku jest bardzo rozlegÅ‚e. Å»yje w północno - wschodnim Asamie,  północno - wschodniej Birmie, poÅ‚udniowo - wschodnim Tybecie, w chiÅ„skim Juannie, północno zachodnim Wietnamie i górach Å›rodkowych Chin. 

Kogut ma gÅ‚owÄ™ czarnÄ…, lica pozbawione piór - kobaltowo niebieskie. Na ciemieniu pomaraÅ„czowy czubek. Szyja i górna część piersi, czerwone. Reszta upierzenia pomaraÅ„czowo brÄ…zowa. Górna część ciaÅ‚a "usiana" szarymi, czarno obrzeżonymi oczkami. Na spodniej części ciaÅ‚a "oczka" sÄ… wiÄ™ksze, lecz bez czarnych obwódek. Kura na górnej części ciaÅ‚a brÄ…zowa z czarnymi plamkami, spód ciaÅ‚a jaÅ›niejszy, szaro nakrapiany. ZnoszÄ… 10 do 15 jaj. 

Tragopan czarnogłowy
Tragopan melanocephalus)

Å»yje w zachodnich Himalajach po Kaszmir. 

Kogut ma czarnÄ… gÅ‚owÄ™ i szyjÄ™, lica pomaraÅ„czowe. PozostaÅ‚e upierzenie brÄ…zowo czarne. Każde pióro z okrÄ…gÅ‚Ä… biaÅ‚Ä… plamkÄ…. Kura na spodniej części ciaÅ‚a nakrapiana biaÅ‚ymi, czarno obrzeżonymi plamkami. 

Tragopan czarnogÅ‚owy jest niezwykle rzadkim gatunkiem. 

Tragopan żółtolicy
Tragopan blythii)

Żyje w Asamie i południowo - wschodniej Birmie.

Kogut ma żółto pomaraÅ„czowe lica, pozbawione piór. CiemiÄ™ czarne, za okiem czarna, podÅ‚użna plama. Szyja i górna część piersi czerwone. Wierzch ciaÅ‚a kasztanowy, na którym wystÄ™pujÄ… poprzeczne, faliste, czarne i jasno brÄ…zowe prążki oraz biaÅ‚e czarno obrzeżone "oczka". Na spodniej części każde pióro w Å›rodku biaÅ‚awe, na obrzeżach kasztanowe. Kura na górnej części ciaÅ‚a ma pióra czarne z dwiema kasztanowymi plamkami po bokach, a na koÅ„cu z maÅ‚Ä… biaÅ‚Ä… kropkÄ…. GardÅ‚o biaÅ‚awe z czarno lamowanymi piórkami. Górna część piersi brÄ…zowo - pomaraÅ„czowa. Tragopan żółtolicy ma sylwetkÄ™ krótkÄ… i krÄ™pÄ…. 

Tragopan Kabota
(Tragopan caboti)

Å»yje w poÅ‚udniowo - wschodnich Chinach na pogórzu miÄ™dzy Kuang-tun, a Tiang-si. Terytorium jego wystÄ™powania jest izolowane od terytoriów wystÄ™powania innych gatunków tragopanów. 

GÅ‚owa koguta czarna. Lica pozbawione piór pomaraÅ„czowych. Górna część ciaÅ‚a brÄ…zowa z wiÄ™kszymi, żółtawymi plamami. Przednia część szyi oraz pierÅ›, jednobarwne żółto brÄ…zowe. Kura  brÄ…zowo czarna. Na grzbiecie, piersi i bokach wystÄ™pujÄ… biaÅ‚e, trójkÄ…tne plamy. 

Przed pierwszÄ… wojnÄ… Å›wiatowÄ…, tragopan Kabota byÅ‚ dość czÄ™sto importowany. Obecnie jest to rzadki gatunek. 

Woliera dla pary tragopanów powinna być przestronna, dość wysoka, wyposażona w mocne gaÅ‚Ä™zie, na których ptaki chÄ™tnie siadajÄ…. Tragopany bardzo źle znoszÄ… upaÅ‚y i dlatego woliera musi być usytuowana w miejscu ocienionym. Ponadto ptaki źle znoszÄ… wilgoć i deszcze, a wiÄ™c podÅ‚oże powinno być dobrze przepuszczalne, a strop woliery zadaszony. Do woliery powinno przylegać dość duże pomieszczenie zamkniÄ™te, w którym ptaki przebywajÄ… podczas dÅ‚ugotrwaÅ‚ej, deszczowej pogody. W pomieszczeniu tym, w okresie zimowym chronimy tragopany Kabota, a pozostaÅ‚e gatunki tylko w pierwszym roku życia. Powodzenie w rozmnażaniu uzależnione jest przede wszystkim od sposobu karmienia. W dawkach pokarmowych powinny dominować różne owoce. 

JabÅ‚ka pokrojone w kostkÄ™ podajemy ptakom przez caÅ‚y rok. Ponadto podajemy czereÅ›nie, porzeczki, jagody, borówki i inne owoce. NiezbÄ™dna jest Å›wieża trawa i liÅ›cie drzew. Dobrze jest podać siekany szczypior i krwawnik. W okresie rozrodczym dodatkowo karmimy paszÄ… dla bażantów lub indyków. Garść granulatu na ptaka. Granulaty możemy zalać niewielkÄ… iloÅ›ciÄ… przegotowanego mleka. W okresie zimowym prócz posiekanych jabÅ‚ek, możemy podawać inne owoce z kompotów, najlepiej domowego wyrobu, bez cukru i bez Å›rodków konserwujÄ…cych oraz tartÄ… marchew. Dawki żywieniowe majÄ… być niewielkie, tak żeby pokarm nie zamarzÅ‚. ZimÄ… dokarmiamy tragopany niewielkÄ… iloÅ›ciÄ… ziarna (kukurydzy i jÄ™czmienia nie podajemy). Najlepsza jest pszenica w formie skieÅ‚kowanej. Garstka na ptaka. SprawdziÅ‚o siÄ™ podawanie dobrej jakoÅ›ci siana posiekanego na krótkie kawaÅ‚ki. 

Przed okresem godowym zawieszamy w górnej części woliery, w pobliżu gaÅ‚Ä™zi skrzynkÄ™ lub pÅ‚ytki kosz, które wyÅ›cielamy sianem. Tam zazwyczaj kura bÄ™dzie skÅ‚adać jaja, chociaż niekiedy może zaÅ‚ożyć gniazdo na ziemi.  Należy pamiÄ™tać, że tragopany dojrzewajÄ… pÅ‚ciowo w drugim roku życia. Nierzadko zdarza siÄ™, że kura wysiaduje jaja i wraz z kogutem troszczÄ…c siÄ™ o wÅ‚asne pisklÄ™ta. Jeżeli nie chce siedzieć, podkÅ‚adamy jaja kwoce, którÄ… z powodzeniem może być karÅ‚owata kochinka lub chabo, ewentualnie korzystamy z inkubatora. Okres inkubacji trwa 28 dni. CechÄ… charakterystycznÄ… jest to, że jaja tragopanów w 26 dniu inkubacji stajÄ… siÄ™ bardzo kruche i nawet pod niewielkim naciskiem skorupki pÄ™kajÄ… na drobne kawaÅ‚ki. JeÅ›li inkubujemy jaja pod kwokÄ…, to 25 dnia zabieramy je i umieszczamy w inkubatorze. W tej fazie rozwojowej jaja w inkubatorze już nie obracamy. Po wykluciu pisklÄ™ta powinny pozostać w inkubatorze przez 48 godzin.  Po 48 godzinach pobierajÄ… pokarm, majÄ… dobrze rozwiniÄ™te skrzydÅ‚a i próbujÄ… latać. Umieszczamy je w skrzyni pod źródÅ‚em ciepÅ‚a (promiennik). 

Skrzynia powinna być wyposażona w dwie, trzy żerdki, na których pisklęta chętnie odpoczywają i zabezpieczona w górnej części siatką. Pisklęta karmimy mieszanką paszową dla bażantów, a w pierwszych dniach dodajemy gotowane na twardo, posiekane jajo oraz larwy mączniaków.

Po tygodniu podajemy drobno siekanÄ… zieleninÄ™ i stopniowo je przyzwyczajamy do pokarmu ptaków dorosÅ‚ych. 

Tragopany czÄ™sto atakowane sÄ… przez pasożyty przewodu pokarmowo - trawiennego.  DoÅ›wiadczeni hodowcy zalecajÄ… systematyczne podawanie preparatu przeciwko endo pasożytom (pod kontrolÄ… lekarza weterynarii) oraz czÄ™ste czyszczenie i dezynfekcjÄ™ woliery i pomieszczenia, w którym przebywajÄ… ptaki, przynajmniej co dwa miesiÄ…ce. 

Jak wszystkie wysokogórskie gatunki podatne są na infekcje bakteryjne . Aby temu zapobiec należy dbać o czystość podawanego pokarmu i pomieszczeń, które powinny być suche. Bardzo przyjemną cechą tragopanów (zwłaszcza kogutów) jest ich ufność w stosunku do hodowcy. Często biorą pokarm prosto z ręki swojego opiekuna.

Andrzej Jarosz

Artykuł został również opublikowany w nr 5/2001 (maj) miesięcznika "Fauna&Flora".